Người Việt có câu “Chim có tổ, người có tông”. Trong nếp nghĩ ấy, cuốn gia phả giữ một vị trí đặc biệt: nó không chỉ là bản danh sách tên người xếp theo thứ tự đời, mà là bản ghi chép sống động về hành trình của cả một dòng họ qua nhiều thế kỷ.
Gia phả ghi những gì?
Một cuốn gia phả hoàn chỉnh thường gồm nhiều phần. Phần phả ký kể lại nguồn gốc của dòng họ: thủy tổ là ai, từ đâu đến, vì sao dừng chân lập nghiệp ở mảnh đất này. Phần phả hệ là xương sống, ghi rõ từng đời, từng chi, từng người con, kèm năm sinh, năm mất, nơi an táng. Phần phả đồ vẽ sơ đồ cây để người đọc nhìn một lượt là thấy được quan hệ trên dưới. Ngoài ra còn có tộc ước, ngoại phả ghi công tích, khoa danh, và những bài văn tế dùng trong ngày giỗ Tổ.
Vì sao mỗi dòng họ nên có gia phả
Thứ nhất, gia phả giúp con cháu biết mình là ai. Trong một xã hội mà người trẻ đi làm ăn xa, sinh sống ở nhiều tỉnh thành và nhiều quốc gia, cuốn phả là điểm quy chiếu chung để một người sinh ra ở nơi khác vẫn biết mình thuộc chi nào, đời thứ mấy.
Thứ hai, gia phả giúp tránh những nhầm lẫn đáng tiếc trong quan hệ họ hàng, đặc biệt là việc xưng hô và việc dựng vợ gả chồng giữa các chi đã xa nhau nhiều đời nhưng vẫn cùng một gốc.
Thứ ba, gia phả là kho tư liệu lịch sử. Rất nhiều thông tin về làng xã, về nghề nghiệp, về những đợt di dân lớn trong lịch sử chỉ còn được lưu lại trong các cuốn phả của tư gia.
Những nguyên tắc khi biên soạn
- Trung thực. Ghi đúng những gì tra cứu được. Điều chưa rõ thì ghi là chưa rõ, không suy đoán rồi chép thành sự thật.
- Có nguồn. Mỗi thông tin quan trọng nên kèm nguồn: bia mộ, sắc phong, lời kể của các cụ cao niên, sổ hộ tịch, hay bản phả cũ của chi khác.
- Thống nhất cách ghi. Quy ước sẵn cách viết ngày tháng (âm lịch hay dương lịch), cách đánh số đời, cách ghi tên huý – tên tự – tên thuỵ.
- Ghi cả nữ giới. Nhiều bản phả cũ chỉ chép nam đinh. Gia phả hiện đại nên ghi đầy đủ con gái, con dâu, con rể để bức tranh dòng họ được trọn vẹn.
Bắt đầu từ đâu
Cách thực tế nhất là bắt đầu từ chính mình rồi lần ngược lên: cha mẹ, ông bà, cụ kỵ. Song song đó, hãy tìm gặp những người cao tuổi nhất trong họ và ghi âm lại lời kể của các cụ – đây là nguồn tư liệu quý nhất và cũng dễ mất nhất. Sau khi có bộ khung, việc đối chiếu với bia mộ ở khu mộ tổ, với hoành phi câu đối ở từ đường và với bản phả của các chi khác sẽ giúp hoàn thiện dần.
Một cuốn gia phả tốt không bao giờ là công trình của một người. Nó là kết quả của nhiều năm góp nhặt, đối chiếu và bổ sung của cả dòng họ – và cũng vì thế mà nó đáng giá.