Truyền thống hiếu học là niềm tự hào của rất nhiều dòng họ Việt. Ngày nay, tinh thần ấy được cụ thể hoá bằng quỹ khuyến học – một trong những hoạt động thiết thực và được hưởng ứng nhất của các hội đồng gia tộc.
Lập quỹ như thế nào
Nguồn quỹ thường đến từ ba hướng: đóng góp định kỳ theo suất đinh hoặc theo hộ, công đức tự nguyện của các gia đình có điều kiện, và phần trích từ hoa lợi tài sản chung của dòng họ nếu có. Một số họ còn nhận tài trợ từ con cháu đang làm ăn xa hoặc ở nước ngoài.
Điều quan trọng nhất không phải là quỹ lớn hay nhỏ, mà là quy chế rõ ràng và minh bạch. Nên có sổ quỹ riêng, có người thủ quỹ và người kiểm soát tách biệt, và công khai thu chi tại mỗi kỳ họp họ.
Tiêu chí khen thưởng
Phần lớn các dòng họ xây dựng thang khen thưởng theo cấp bậc học và thành tích, ví dụ:
- Học sinh giỏi cấp trường, cấp huyện, cấp tỉnh, cấp quốc gia.
- Đỗ vào đại học, đặc biệt là các trường có điểm chuẩn cao.
- Hoàn thành bậc thạc sĩ, tiến sĩ.
- Đạt giải trong các kỳ thi, hội thi chuyên môn.
Nhiều dòng họ còn dành một phần quỹ để hỗ trợ chứ không chỉ khen thưởng: giúp học phí cho các cháu có hoàn cảnh khó khăn, tặng xe đạp, tặng sách vở đầu năm học. Phần này thường có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với giá trị vật chất của nó.
Trao thưởng sao cho có sức lan toả
Lễ trao thưởng nên gắn với ngày giỗ Tổ hoặc buổi họp họ đầu xuân, tổ chức ngay tại từ đường trước ban thờ tổ tiên. Việc một đứa trẻ được nhận phần thưởng trước mặt cả dòng họ, ngay tại nơi thờ tự của tổ tiên, có tác động rất khác so với việc nhận một phong bì.
Nhiều dòng họ còn lập sổ vàng khuyến học ghi tên tất cả các cháu được khen thưởng qua các năm, lưu tại từ đường. Vài chục năm sau, cuốn sổ ấy trở thành một phần của gia phả – phần ghi lại rằng dòng họ đã coi trọng việc học đến mức nào.