Khi dựng lại gia phả, người ta hay gặp hiện tượng: mạch phả đang liền bỗng đứt hẳn ở một đời nào đó, rồi lại xuất hiện ở một vùng khác. Phần lớn những đứt gãy ấy trùng với các đợt di dân lớn trong lịch sử.
Vài mốc đáng chú ý
- Các đợt khai hoang lập ấp về phương Nam kéo dài nhiều thế kỷ, đưa rất nhiều chi họ từ đồng bằng Bắc Bộ và Thanh – Nghệ vào Trung Bộ rồi Nam Bộ.
- Các cuộc loạn lạc và đói kém khiến từng nhóm gia đình rời làng, đổi họ hoặc đổi tên đệm để tránh liên luỵ.
- Thời kỳ chiến tranh và chia cắt trong thế kỷ XX, với những đợt di cư quy mô lớn theo cả hai chiều.
- Các đợt đi kinh tế mới và di cư ra nước ngoài từ nửa sau thế kỷ XX.
Dấu vết để lại trong phả
Những đợt di chuyển này thường để lại các dấu hiệu khá đặc trưng:
- Một đời ghi rất sơ sài, chỉ có tên mà không có năm sinh, năm mất, nơi an táng.
- Ghi chú kiểu “thiên cư vào Nam”, “không rõ tung tích”, “lạc mất từ đời này”.
- Tên đệm đổi khác so với các chi cùng gốc.
- Xuất hiện một nhánh cùng họ ở địa phương khác với tên các đời tổ trùng khớp lạ thường.
Cách lần theo
Đối chiếu tên các đời tổ và chữ đệm với gia phả của các dòng họ cùng tên ở vùng khác. Tra địa bạ và thần tích của làng nơi nghi ngờ chi đó đã đến. Và đừng bỏ qua kênh đơn giản nhất: đăng thông tin lên các diễn đàn, hội nhóm dòng họ trực tuyến — không ít chi đã tìm lại được nhau bằng đúng cách này.