Không ít dòng họ hôm nay rơi vào tình cảnh: các cụ kể rằng “ngày xưa họ ta có phả”, nhưng cuốn phả ấy đã thất lạc qua chiến tranh, qua những lần chuyển nhà, hoặc đơn giản là mục nát vì không ai giữ. Việc dựng lại từ con số gần như bằng không là khó, nhưng hoàn toàn khả thi nếu làm có phương pháp.
Bước 1: Khoanh vùng những gì còn lại
Trước khi đi xa, hãy kiểm kê những gì đang có trong tầm tay: bia mộ ở khu mộ tổ, bài vị và long ngai ở từ đường, hoành phi câu đối, sắc phong, gia phả của các chi khác dù chỉ còn một phần, sổ ghi công đức, ảnh thờ có ghi năm mất phía sau.
Bước 2: Ghi lại lời kể của người cao tuổi
Đây là việc cấp bách nhất và nên làm trước tiên. Hãy đến gặp những người cao tuổi nhất trong họ, ghi âm và ghi chép cẩn thận. Nên hỏi theo khung: tên huý và tên gọi thường ngày của từng cụ, thứ tự anh em, nơi ở, nghề nghiệp, năm mất và nơi an táng, cùng những câu chuyện các cụ còn nhớ. Cùng một sự việc nên hỏi ít nhất hai người để đối chiếu.
Bước 3: Tra cứu tư liệu ngoài dòng họ
- Bia đá và văn bia ở đình, chùa, văn chỉ của làng thường ghi tên người đóng góp, kèm chức tước và quê quán.
- Địa bạ, hương ước, thần tích thần sắc của làng xã – nhiều bản đã được số hoá và lưu tại các thư viện, viện nghiên cứu.
- Sổ hộ tịch, sổ khai sinh khai tử thời Pháp thuộc và sau này còn lưu ở lưu trữ địa phương.
- Gia phả của dòng họ khác cùng làng – vì các họ trong làng thường có quan hệ thông gia, tên người bên ngoại có thể xuất hiện trong phả của họ khác.
Bước 4: Kết nối với các chi đã đi xa
Rất nhiều dòng họ có chi di cư vào Nam hoặc ra nước ngoài từ nhiều đời trước. Nếu chi đó còn giữ được bản phả cũ, đó có thể là mảnh ghép quyết định. Việc lập nhóm liên lạc trực tuyến của dòng họ và đăng thông tin tìm chi thất lạc đã giúp không ít họ tìm lại được nhau.
Bước 5: Ghi chép có kỷ luật
Nguyên tắc quan trọng nhất: phân biệt rõ điều đã xác minh và điều còn phỏng đoán. Với mỗi thông tin, hãy ghi kèm nguồn và mức độ tin cậy. Chỗ nào còn khuyết, hãy để trống và ghi chú “chưa rõ” thay vì lấp đầy bằng suy đoán – vì một suy đoán được chép vào phả sẽ thành “sự thật” với các đời sau.
Dựng lại gia phả là công việc của nhiều năm và nhiều người. Nhưng mỗi cái tên tìm lại được đều là một phần cội rễ được trả về đúng chỗ của nó.