Người xưa đánh giá một dòng họ không qua ruộng đất hay chức tước, mà qua nếp nhà — cách con cháu ăn ở, đối đãi với nhau và với xóm làng.
Nếp nhà gồm những gì
Đó là những điều rất cụ thể: con cháu biết chào hỏi và xưng hô đúng vai vế; ngày giỗ ngày Tết biết về thắp hương; trong họ có việc thì có mặt; anh em bất hoà thì có người lớn đứng ra dàn xếp thay vì để kéo dài.
Nếp nhà cũng thể hiện ở cách dòng họ ứng xử với cái sai. Một dòng họ giữ được nếp là dòng họ dám nhắc nhau, nhưng nhắc trong tình thân chứ không bêu riếu.
Truyền nếp nhà bằng cách nào
- Bằng việc làm của người lớn. Trẻ con học cách sống từ những gì chúng nhìn thấy, không phải từ những gì được dạy.
- Bằng những dịp chung. Giỗ Tổ, họp họ, tảo mộ — mỗi lần về là một lần trẻ con thấy mình thuộc về đâu.
- Bằng câu chuyện. Chuyện về cụ tổ, về người trong họ vượt khó, về những lần cả họ chung tay. Kể đi kể lại, những chuyện ấy thành cột mốc trong đầu người trẻ.
- Bằng ghi chép. Điều gì không ghi lại thì hai đời sau sẽ quên. Gia phả và tộc ước chính là nếp nhà được viết ra.
Một dòng họ có thể chưa có từ đường khang trang, chưa có quỹ lớn. Nhưng nếu con cháu vẫn nhận nhau, vẫn về với nhau, thì dòng họ ấy còn nguyên vẹn.