Ở Việt Nam, dòng họ và làng gắn với nhau chặt đến mức khó tách rời. Nhiều làng vốn là do một vài dòng họ đến khai phá rồi lập nên, và tên họ ấy còn để lại dấu trong tên xóm, tên ngõ, tên cánh đồng cho đến tận bây giờ.
Đọc lịch sử dòng họ qua không gian làng
Đình làng là nơi thờ thành hoàng và cũng là nơi ghi dấu vị thế của các dòng họ qua các bia hậu, bia công đức. Danh sách người đóng góp khắc trên bia thường cho biết vào thời điểm đó họ nào là họ lớn trong làng.
Cổng làng và các tường gạch ong nhuốm màu thời gian là chỉ dấu về niên đại và về mức độ trù phú. Nhiều cổng làng còn ghi rõ năm dựng và tên người hưng công.
Giếng làng, ao làng, cây đa tuy không có chữ nghĩa gì nhưng lại nằm trong ký ức của mọi thế hệ. Khi phỏng vấn các cụ để làm gia phả, những địa danh này là điểm neo trí nhớ rất hiệu quả.
Những làng cổ tiêu biểu
Nhiều làng cổ ở đồng bằng Bắc Bộ vẫn giữ được gần như nguyên vẹn cấu trúc truyền thống: đường làng lát gạch, nhà cổ khung gỗ, cổng làng, đình, chùa, văn chỉ và các từ đường nằm xen kẽ trong khu dân cư. Đến những nơi này, người làm gia phả có thể hình dung rất rõ không gian sống của tổ tiên mình cách đây vài trăm năm.
Ghi chép lại trước khi quá muộn
Quá trình đô thị hoá đang thay đổi diện mạo làng quê rất nhanh. Nhiều từ đường bị thu hẹp, nhiều ngõ cũ bị mở rộng, nhiều bia đá bị thất lạc trong lúc xây dựng. Vì vậy, một việc rất nên làm là chụp ảnh và ghi chép có hệ thống những gì còn lại: chụp toàn cảnh và cận cảnh từ đường, chép lại toàn văn hoành phi câu đối kèm bản dịch, dập hoặc chụp rõ các bia đá, đo và vẽ sơ đồ khu mộ tổ.
Những tư liệu này, ghép cùng cuốn gia phả, sẽ cho con cháu đời sau không chỉ biết tên tổ tiên mà còn hình dung được các cụ đã sống ở đâu và như thế nào.