Bên cạnh gia phả, nhiều dòng họ còn có tộc ước – bản quy ước do cả họ cùng bàn và cùng cam kết thực hiện. Nếu gia phả trả lời câu hỏi “ta là ai”, thì tộc ước trả lời câu hỏi “ta sống với nhau thế nào”.
Tộc ước xưa và nay
Tộc ước xưa thường viết bằng chữ Hán, khắc trên bia đá hoặc chép trong sổ phả, quy định khá chặt về thứ bậc, về việc tế tự, việc tang ma cưới hỏi, việc phân chia ruộng hương hoả. Tộc ước ngày nay giữ tinh thần ấy nhưng cần diễn đạt lại cho phù hợp: ngắn gọn, dễ hiểu, không mâu thuẫn với pháp luật hiện hành, và tôn trọng quyền tự quyết của mỗi gia đình.
Những nội dung thường có
- Tôn chỉ. Vài câu ngắn nêu tinh thần chung của dòng họ: hiếu nghĩa, hiếu học, thuận hoà, tương trợ.
- Tổ chức. Hội đồng gia tộc gồm những ai, nhiệm kỳ bao lâu, bầu chọn thế nào, trách nhiệm của trưởng tộc và trưởng các chi.
- Việc tế tự. Ngày giỗ Tổ, cách phân công, mức đóng góp, cách sử dụng ruộng hương hoả hoặc tài sản chung.
- Quỹ họ. Nguồn thu, nguyên tắc chi, chế độ báo cáo công khai và cơ chế giám sát.
- Khuyến học – khuyến tài. Mức thưởng, tiêu chí, cách trao.
- Tương trợ. Cách dòng họ chung tay khi có gia đình gặp hoạn nạn, khi có người ốm đau, khi có tang.
- Việc cập nhật gia phả. Ai chịu trách nhiệm, cập nhật vào dịp nào, lưu ở đâu.
Cách xây dựng một bản tộc ước được đồng thuận
Kinh nghiệm của nhiều dòng họ cho thấy nên làm theo ba bước. Một, hội đồng gia tộc soạn bản dự thảo dựa trên nếp cũ và thực tế hiện nay. Hai, gửi dự thảo về từng chi để góp ý, dành đủ thời gian cho các chi ở xa. Ba, thông qua tại buổi họp họ có mặt đại diện đầy đủ các chi, rồi in thành văn bản lưu tại từ đường và gửi mỗi chi một bản.
Một bản tộc ước tốt không phải là bản dài nhất hay chặt chẽ nhất, mà là bản mà mọi người trong họ đều thấy hợp lý và tự nguyện làm theo. Bởi thứ giữ được dòng họ với nhau, cuối cùng, vẫn là sự đồng thuận chứ không phải điều khoản.